Σε ποια ηλικία ξεκινήσατε να γράφετε κείμενα και τι είδους; Υπήρξε κάποιο πρότυπο συγγραφέα που σας επηρέασε;
Τα πρώτα μου κείμενα ελεύθερης έκφρασης ήταν τα ημερολόγιά μου. Ξεκίνησα στην προεφηβεία και εφεξής να κρατάω ημερολόγιο. Μέσα σε αυτό ιχνηλατούσα σκέψεις και συναισθήματα, προκειμένου να οριοθετήσω τον κόσμο. Εκείνον που με περιέβαλλε και τον άλλον, που αναδευόταν μέσα μου.
Πολλοί/-ές συγγραφείς με επηρέασαν. Ενδεικτικά, Ζέη, Σαρή, Βαρελλά, Σαραντίτη, Ψαραύτη, Πατεράκη κ.α. Εκ των υστέρων πάντως φρονώ ότι επέδρασαν πάνω μου ο Αντώνης Σαμαράκης για τον κοινωνικό του προβληματισμό και ο Γιάννης Ρίτσος για τον βαθύ του λυρισμό.
Να κάνω μια μικρή προσθήκη από τον χώρο της αστυνομικής λογοτεχνίας; Και… η Άγκαθα Κρίστι για τις δυνατές ανατροπές της!
Ποια είναι η βασικότερη πηγή έμπνευσής σας; Ποιο ρόλο έπαιξαν προσωπικά σας βιώματα στη διαδικασία της συγγραφής;
Δεν μπορώ να κατονομάσω μία πηγή έμπνευσης, δεν οριοθετείται μονοσήμαντα. Την παρομοιάζω με δυνατό αέρα, που μπορεί να πνεύσει από παντού και οποτεδήποτε!
Ωστόσο, κομβικοί σταθμοί του βίου μου, που συνδέονται εν πολλοίς με την απώλεια, με έστρεψαν σε πιο συστηματικές αυτοεκφράσεις.
Βιώματα, εξωτερικά ερεθίσματα και φαντασία : τι από όλα πιστεύετε ότι έρχεται πρώτο στο μυαλό ενός συγγραφέα για να το μετουσιώσει σε λογοτεχνία;
Όλα όσα αναφέρετε είναι δομικά στοιχεία για τη συγγραφή.
Τα βιώματα σαφώς είναι πρώτη ύλη για να δομηθούν χαρακτήρες, συνθήκες και πλαίσια δράσης. Γι’ αυτό και ξαφνιάζουν οι συγγραφείς που σε πρώιμες ηλικίες αποδίδουν έξοχα όψεις της ζωής και αλήθειες μεστές.
Η εξωτερική πραγματικότητα μάς εντάσσει σε έναν συγκεκριμένο χωροχρόνο, από τον οποίο δεν μπορούμε να απαγκιστρωθούμε. Απλά, είμαστε παιδιά της εποχής και του πολιτισμού μας. Στα εξωγενή ερεθίσματα προσθέτω ισχυρές εντυπώσεις από την καθημερινότητα, νοερές συλλήψεις, περιστατικά που αποκαλύπτουν το αναπάντεχο. Τέλος, αντανακλάσεις από όσα διαβάζουμε, βλέπουμε, ακούμε.
Η φαντασία πάλι γίνεται τα φτερά για να ελευθερωθούμε από το πεπερασμένο και να αναχθούμε στη μυθοπλασία.
Η ιεράρχηση των παραπάνω ποικίλλει, φαντάζομαι, κατά συγγραφέα.
Έχετε γράψει αρκετά βιβλία για παιδιά. Πόσο εύκολο ήταν να τα προσεγγίσετε συγγραφικά και να τα κατακτήσετε στην εποχή του ίντερνετ ;
Η παιδική λογοτεχνία απευθύνεται με τη σαγήνη της (φαντασία, εικονογράφηση, χιούμορ, βιωματικότητα, αίσιες εκβάσεις κλπ) σε τρυφερές ηλικίες, που είναι δεκτικές στο γήτεμα των βιβλίων. Όσο όμως μεγαλώνουν τα παιδιά και οι οθόνες τους υφαρπάζουν ολοένα και περισσότερο χρόνο, ενέργεια και νου, τότε ο ανταγωνισμός βαθαίνει και αποβαίνει συνήθως σε βάρος του έντυπου λόγου.
Αυτό απασχολεί όχι μόνο τους/τις συγγραφείς, αλλά και εκπαιδευτικούς λειτουργούς, γονείς, όσους εν γένει πλαισιώνουν την παιδικότητα.
Πόσο εφικτό πιστεύετε ότι είναι να διακριθεί κάποιος ως συγγραφέας και σε τι βάθος χρόνου; Είναι θέμα ικανοτήτων ή χρειάζεται και άλλου είδους υποστήριξη και εργαλεία;
Όλα είναι εφικτά*! Αν υπάρχει το μεράκι της έκφρασης μέσω του αισθητικού λόγου, η έφεση, το πείσμα και η συνεχής πρόσληψη λογοτεχνίας (σαφής προϋπόθεση της γραφής· για κάθε βιβλίο που γράφεται, λένε, πρέπει να έχει προηγηθεί η ανάγνωση δέκα!), τότε αξίζει να κατευθύνει κάποιος/-α εκεί τις δημιουργικές του/τις δυνάμεις.
Σαφώς εργαστήρια, σεμινάρια και συναφή εγχειρίδια μπορούν να γίνουν βοηθητικά. Ένας αξιόπιστος και ασφαλής τρόπος να δοκιμαστούν συγγραφικές δεξιότητες είναι η ανώνυμη υποβολή κειμένων σε διαγωνισμούς.
Η υπομονή απαραίτητη αρετή σε όποιο στάδιο συγγραφικής επίτευξης κι αν βρίσκεσαι!
* Παραθέτω αγαπημένη ρήση:
«Δεν ήξεραν ότι ήταν αδύνατον να γίνει
κι έτσι το πραγματοποίησαν…» Mark Twain
Υπάρχουν κάποιοι συγγραφείς παιδικών και εφηβικών βιβλίων που θαυμάζετε και γιατί;
Σαφώς υπάρχουν και είναι αρκετοί/-ες. Διστάζω, ομολογώ, να κατονομάσω Έλληνες/-ίδες εν ζωή δημιουργούς, από φόβο μην αδικήσω ομότεχνους. Ενδεικτικά, και μόνο για να μην αφήσω αναπάντητο το ερώτημά σας, αναφέρω τον Γιώργο Παναγιωτάκη, τον Μάνο Κοντολέων, την Αργυρώ Πιπίνη, την Ελένη Τασοπούλου, τη Λίλη Λαμπρέλλη κα. Από τη μεταφρασμένη παραγωγή: την Κίκα Χατζοπούλου, την Κάθριν Ράντελ, την Kate DiCamillo, την Τζάκλιν Γούντσον. Η λίστα μου δεν τελειώνει εδώ…
Το γιατί ποικίλλει, σχετίζεται όμως με την επόμενη ερώτηση και τα σύνορα της καλής λογοτεχνίας!
Υπάρχει «καλή» και «κακή λογοτεχνία»; Ποια είναι τα όρια;
Ο όρος «παραλογοτεχνία» αποδεικνύει τη ρευστότητα των ορίων μεταξύ της ποιοτικής και της μη ποιοτικής γραφής. Εννοώ το να κινείται η γραφή στις παρυφές της λογοτεχνίας, ομοιάζοντας αρκετά με αυτήν, φαινόμενο πάντως που δεν ισχύει στην επιστήμη, η οποία καθορίζεται με αυστηρότερους όρους.
Παρά τον υποκειμενισμό που ελλοχεύει, θα χαρακτήριζα μειωτικά τα εξής στοιχεία:
Κλισέ, στατικοί χαρακτήρες, αστήρικτη πλοκή, φτηνό δράμα, έντονος διδακτισμός, αφύσικοι διάλογοι, προβλέψιμες εκβάσεις, προχειρολογία, απλοϊκότητα, κείμενα χωρίς βάθος (για καταβρόχθισμα απλώς) που αποκαλύπτουν στυγνή στόχευση σε πωλήσεις και εμπορικότητα.
Άρα, η καλή λογοτεχνία απέχει από όλες αυτές τις παγίδες, τις υπερβαίνει και εκ του αντιθέτου παράγει αξιόλογα έργα. Προσωπικά, εκτιμώ τα κείμενα όπου ο χειρισμός της γλώσσας είναι άρτιος και το ύφος φροντισμένο. Επίσης, χρειάζομαι κάποιο βαθμό συγκίνησης για μια πλήρη αναγνωστική εμπειρία.
Τι είναι για σας η συγγραφή; Επάγγελμα, τρόπος έκφρασης ή και τα δύο και σε ποιο βαθμό;
Είμαι εκπαιδευτικός, τη συγκεκριμένη ταυτότητα την έχω μέσα μου κρυσταλλωμένη, βιοπορίζομαι έτσι. Από την άλλη, η συγγραφική ιδιότητα με αφορά εξίσου. Σαφώς αποτελεί τρόπο έκφρασης και μια διαρκή πρόκληση για αυτοπραγμάτωση και δημιουργία· ομολογώ πως δεν την αισθάνομαι ως «χόμπι» με τα δεδομένα του χρόνου, των δυνάμεων και της έγνοιας που στρέφω προς τα κει.
Τι θα λέγατε σε ένα παιδί, έναν έφηβο ή έναν ενήλικα που δυσανασχετεί μπροστά σε ένα μυθιστόρημα πολλών σελίδων και λέει ότι θα ήθελε να διαβάσει αλλά δεν έχει χρόνο;
Θεωρώ κρίσιμα τα παιδικά και εφηβικά αναγνώσματα, γιατί από πολύ νωρίς ξεκινά να ξετυλίγεται η σχέση με το διάβασμα και τον λόγο. Το τοτέμ των βιβλίων που θα διαβάσουμε αρχίζει να στήνεται από τις άγουρες ηλικίες. Αν κερδίσουμε αυτό το αμφίρροπο στοίχημα της παιδικότητας, τότε ο όγκος και οι σελίδες δε θα στέκονται εμπόδιο.
Σε κάθε περίπτωση, καλό είναι να επιλέγει κάθε άτομο το ανάγνωσμα που του/της διεγείρει το ενδιαφέρον, όπου και τελικά θα επιδοθεί με απόλαυση. Οι πειθαναγκασμοί ανήκουν κυρίως στο στάδιο της σχολικής/ ακαδημαϊκής μας θητείας.
Μπορεί να γίνει κάτι για να διαβάζει ο κόσμος περισσότερο;
Η στροφή προς την καλή λογοτεχνία –και τα άλλα είδη του πνευματικού πολιτισμού–είναι θέμα παιδείας, πρόσβασης, κινήτρων και συνήθειας. Μαγικές συνταγές φυσικά δεν υπάρχουν.
Διδασκαλία της λογοτεχνίας στο σχολείο με αγάπη, χωρίς άγχη, αποστηθίσεις και καταναγκασμούς. Προσπέλαση ολόκληρων έργων και όχι αποσπασμάτων, επαφή με σύγχρονα έργα και θεματικές, σύνδεση της ανάγνωσης με την ευχαρίστηση (και όχι τον ωφελιμισμό) θα βοηθούσαν.
Προσθέτω: Δημόσιες βιβλιοθήκες με φιλικό (χουχουλιάρικο, αν γίνεται) περιβάλλον, φεστιβάλ βιβλίου, λέσχες ανάγνωσης, δράσεις φιλαναγνωσίας, καμπάνιες από το κράτος ή άλλους φορείς για την προώθηση των έντυπων αγαθών.
Να επιδιωχθεί, τέλος, το άνοιγμα της ανάγνωσης, ώστε να μη θεωρείται εκλεκτικό, αριστοκρατικό χόμπι για ολίγους. Πώς; Κάνοντας την ανάγνωση κοινωνική εμπειρία και αξιοποιώντας τα μέσα του καιρού μας: εκπομπές, podcasts, social media που θα τεθούν στην υπηρεσία του βιβλίου.
Καλή και δημιουργική συνέχεια στα έργα σας!
Η Κατερίνα Δημόκα είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Φιλόλογος/ Γλωσσολόγος, αριστούχος της Φιλοσοφικής Αθηνών, διαθέτει Master στη Διδασκαλία της Ελληνικής ως Ξένης Γλώσσας και Πιστοποίηση στη Συμβουλευτική και τον Προσανατολισμό. Υπήρξε υπότροφος του ΙΚΥ. Συγγράφει παιδικά/εφηβικά βιβλία μέσω των εκδόσεων ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ και ΕΛΛΗΝΟΕΚΔΟΤΙΚΗ. Για το έργο της έχει λάβει τρεις (3) διακρίσεις από τη Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά. Ακόμα, έχει συμπεριληφθεί στις βραχείες λίστες βραβείων του περιοδικού «Ο Αναγνώστης» και του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου (ΙΒΒΥ). Έχει επίσης διακριθεί σε φιλολογικούς διαγωνισμούς. Κείμενά της συμπεριλαμβάνονται σε συλλογικές εκδόσεις για παιδιά και ενήλικες. Το πιο γνωστό βιβλίο της, Δύο Στόματα, απευθύνεται σε νέους κι αφορά στη ναζιστική θηριωδία στο κατοχικό Δίστομο. Συμπεριλήφθηκε στη λίστα των 5 καλυτέρων εφηβικών βιβλίων του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου (ΙΒΒΥ 2021) και στην αντίστοιχη λίστα του περ. «Ο Αναγνώστης». Παράλληλα, βρέθηκε στις Χρυσές Λίστες ELNIPLEX και στην τελική δεκάδα των βραβείων Public. Το βιβλίο συμμετείχε σε πρωτότυπη επιστημονική έρευνα, που παρουσιάστηκε το φθινόπωρο του 2022 στο Συνέδριο Σχολικής Ψυχολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.