1.Είστε μεταφράστρια βιβλίων και καθηγήτρια Λογοτεχνικής Μετάφρασης στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Τι έχετε να πείτε για την κάθε μία από τις δύο αυτές πτυχές της επαγγελματικής σας ζωής;
Δεν ξέρω αν μπορώ να διαχωρίσω πραγματικά αυτές τις δύο ιδιότητες, καθώς και οι δύο μου επιτρέπουν να κατοικώ μέσα στη λογοτεχνία. Η μετάφραση είναι για μένα μια βαθιά, συχνά σιωπηλή πράξη συνομιλίας με το κείμενο· μια διαδικασία κατά την οποία το ξένο γίνεται οικείο χωρίς να παύει να είναι ξένο. Η διδασκαλία, από την άλλη, ανοίγει αυτή τη σιωπή προς τους άλλους, μετατρέποντας τη μοναχική εμπειρία σε συλλογικό στοχασμό. Εκεί, μέσα στην τάξη, η μετάφραση παύει να είναι απλώς αποτέλεσμα και γίνεται ερώτημα.
2. Ποια ήταν η αιτία που σας οδήγησε στην απόφαση να ασχοληθείτε με την μετάφραση; Κάποιο ανάγνωσμα ή κάποια προσωπική επιθυμία ή κάποιος άνθρωπος που σας ενέπνευσε;
Νομίζω ότι η μετάφραση με βρήκε πριν τη διαλέξω συνειδητά. Από νωρίς με συγκινούσε η ιδέα ότι ένα κείμενο μπορεί να ταξιδεύει ανάμεσα σε γλώσσες και πολιτισμούς. Η επιθυμία να σταθώ στο κατώφλι ανάμεσα σε δύο κόσμους ήταν πολύ έντονη. Η ίδια η πράξη της μετακίνησης ή της μετακόσμησις, όπως θα έλεγε ο Βασίλης Παπαγεωργίου – αυτή η μετάβαση από τη μία γλώσσα στην άλλη, από το ένα βλέμμα στο άλλο – ασκεί πάνω μου μια ακαταμάχητη γοητεία. Η εναλλαγή των ήχων, των χρωμάτων και του ρυθμού μέσω των γλωσσικών επιλογών, καθώς και η αίσθηση της ενορχήστρωσης του έργου ενός άλλου/μιας άλλης δημιουργού, μέσα από τον ρόλο της/του «μαέστρου», με μάγευαν και συνεχίζουν να με μαγεύουν.
Υπήρξαν βέβαια και συγκεκριμένες επιρροές – αναγνώσματα, δάσκαλοι/δασκάλες, άνθρωποι που μου έδειξαν ότι η μετάφραση δεν είναι απλώς τεχνική, αλλά τρόπος να σκέφτεσαι και να αισθάνεσαι. Κάπου ανάμεσα στα δώδεκα και δεκατρία μου χρόνια, η αναφορά μιας καθηγήτριάς μου στο μεταφραστικό έργο του Καζαντζάκη, του Ελύτη και του Παπαδιαμάντη ήταν καταλυτική για την απόφασή μου να ασχοληθώ με τη μετάφραση.
3. Ποια είναι η προσωπική σας προσέγγιση στο μεταφραστικό εγχείρημα; Ποιες είναι οι τεχνικές τις οποίες χρησιμοποιείτε περισσότερο και ποιος είναι ο στόχος σας;
Αντιμετωπίζω τη μετάφραση ως μια πράξη ερμηνείας, αλλά και δημιουργίας. Δεν πρόκειται για απλή μεταφορά νοήματος, αλλά για ανασύνθεση ενός έργου σε ένα νέο γλωσσικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Δίνω ιδιαίτερη έμφαση στον ρυθμό, στη φωνή και στις αποχρώσεις του ύφους. Οι τεχνικές που χρησιμοποιώ εξαρτώνται από το εκάστοτε έργο, αλλά ο στόχος μου παραμένει σταθερός: να παραχθεί ένα κείμενο που να «ζει» στη γλώσσα-στόχο, χωρίς να χάνει τη σχέση του με το πρωτότυπο. Πρόκειται για μια πράξη διαρκούς διαπραγμάτευσης, αλλά και μια μορφή ευθύνης απέναντι στις δύο γλώσσες, στα δύο συγκείμενα, στον/στη δημιουργό του αρχικού έργου και στο κοινό-στόχο.
4. Ποια είναι κατά τη γνώμη σας η μεγαλύτερη δυσκολία που έχει να αντιμετωπίσει ο Έλληνας μεταφραστής λογοτεχνικών έργων, τόσο στην ποίηση όσο και την πεζογραφία; Υπάρχει κάτι που θεωρείτε ανυπέρβλητο ως εμπόδιο;
Μία από τις προκλήσεις που καλούμαστε να διαχειριστούμε είναι η απόσταση – γλωσσική, πολιτισμική, αισθητική. Επίσης, η ισορροπία ανάμεσα στην πιστότητα και τη δημιουργικότητα. Ιδιαίτερα στην ποίηση, αλλά και στην πεζογραφία, υπάρχουν στοιχεία – ρυθμός, συμπυκνωμένος λόγος, παιχνίδια λέξεων, πολιτισμικές αποχρώσεις, υπαινιγμοί, κ.ά. – που αντιστέκονται στη μεταφορά. Στην ποίηση, αυτή η απόσταση γίνεται ακόμα πιο έντονη. Με τον καιρό, μαθαίνεις να ζεις με τη συνειδητή επιλογή όσων στοιχείων θα διατηρηθούν και με την αναπόφευκτη μετατόπιση. Αποδέχεσαι ότι κάτι θα χαθεί, αλλά και ότι κάτι άλλο θα γεννηθεί στη θέση του.
5. Πώς μπορεί κάποιος να ξεκινήσει μια σταδιοδρομία στο χώρο της λογοτεχνικής μετάφρασης; Ποια είναι τα εφόδια, ακαδημαϊκά και προσωπικά, για να εισχωρήσει σε αυτόν τον κλάδο; Πρόκειται για έναν «κλειστό» κύκλο επαγγελματιών ή δίνονται ευκαιρίες και σε νέα πρόσωπα;
Δεν υπάρχει μία μόνο διαδρομή. Υπάρχει όμως μια κοινή αφετηρία: η βαθιά σχέση με τη λογοτεχνία και η επίμονη καλλιέργεια της γλώσσας. Η συστηματική ανάγνωση, η εξάσκηση στη μετάφραση και η εξοικείωση με διαφορετικά είδη λόγου είναι απαραίτητες. Ο χώρος μπορεί να φαίνεται δύσβατος, αλλά δεν είναι απροσπέλαστος. Χρειάζεται επιμονή, υπομονή και πίστη στην αξία του έργου σου, ακόμη κι όταν δεν είναι άμεσα ορατό. Δίνονται – και ευελπιστώ ότι θα συνεχίσουν να δίνονται – ευκαιρίες σε νέα πρόσωπα. Ο συνδυασμός ακαδημαϊκής κατάρτισης, άριστης γνώσης των γλωσσών και πολιτισμικών συγκειμένων αφετηρίας και υποδοχής, γλωσσικής ευαισθησίας και διάθεσης για συνεχή μάθηση αποτελεί σταθερό και ουσιαστικό υπόβαθρο για όποιον/όποια θέλει να δραστηριοποιηθεί στον χώρο.
6. Τι σημαίνει για σας προσωπικά η μετάφραση; Ποια είναι η μεγαλύτερη ικανοποίηση που αντλείτε από το επάγγελμά σας; Υπάρχει κάποιο έργο από όσα έχετε ασχοληθεί που να σας άγγιξε περισσότερο και γιατί;
Η μετάφραση είναι για μένα ένας τρόπος σκέψης και ύπαρξης μέσα στη γλώσσα. Είναι ένας διάλογος με το Άλλο, αλλά και με τον εαυτό. Να πλησιάζω κάτι που δεν μου ανήκει και, παρ’ όλα αυτά, να το κάνω να μιλήσει μέσα από τη δική μου γλώσσα. Η μεγαλύτερη ικανοποίηση είναι εκείνη η σιωπηλή στιγμή όπου νιώθω ότι το κείμενο αναπνέει στο νέο του «σπίτι» – ότι, έστω και για λίγο, οι δύο γλώσσες συναντήθηκαν. Όταν ένα μεταφρασμένο κείμενο αποκτά αυτονομία, όταν «στέκεται» ως λογοτεχνικό έργο στη νέα του γλώσσα. Ορισμένα έργα αφήνουν βαθύτερο αποτύπωμα – ιδίως εκείνα που θέτουν ερωτήματα που συνεχίζουν να με απασχολούν και εκείνα που με δυσκολεύουν περισσότερο, γιατί εκεί ακριβώς βιώνω τη διαδικασία της μετάφρασης ως πραγματική συνάντηση.
7. Πείτε μας κάποιους ξένους λογοτέχνες που προτιμάτε και κάποιους τίτλους αγαπημένων σας βιβλίων.
Έχω ιδιαίτερη αδυναμία σε συγγραφείς που πειραματίζονται με τη γλώσσα και τη μορφή, που γράφουν με έναν τρόπο σχεδόν «ανήσυχο». Θα αποφύγω να αναφερθώ σε τίτλους έργων και ονόματα συγγραφέων, γιατί είμαι βέβαιη ότι θα παραλείψω κάποιο και θα αδικήσω πολλούς/πολλές, αλλά με ενδιαφέρουν έργα που δοκιμάζουν τα όρια της έκφρασης και ανοίγουν νέους τρόπους ανάγνωσης. Κάθε αναγνωστική περίοδος, άλλωστε, φέρνει και νέες αποκαλύψεις.
8. Θεωρείτε ότι υπάρχουν κάποιοι ξένοι λογοτέχνες που είναι πιο συμβατοί, μεταφραστικά, με το ελληνικό αναγνωστικό κοινό; Και αντίστοιχα, υπάρχουν κάποιοι που πολύ δύσκολα θα μπορούσαν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον του;
Δεν θα μιλούσα τόσο για συμβατότητα όσο για συνάντηση. Κάθε κείμενο μπορεί να βρει τον αναγνώστη/την αναγνώστριά του, εφόσον του δοθεί ο κατάλληλος χώρος. Ορισμένα έργα μπορεί να γίνονται πιο άμεσα προσβάσιμα λόγω θεματικής ή ύφους, αλλά συχνά το αναγνωστικό ενδιαφέρον διαμορφώνεται και από τον τρόπο παρουσίασης και μετάφρασης ενός έργου. Η μετάφραση δεν είναι απλώς μέσο μεταφοράς, αλλά τρόπος φιλοξενίας του ξένου. Εξίσου σημαντικό είναι να εκτίθεται το κοινό και σε πιο απαιτητικά κείμενα, τα οποία χρειάζονται μεγαλύτερη υπομονή – αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να βρουν το κοινό τους.
9. Με ποιο κριτήριο επιλέγετε τα έργα που θα μεταφράσετε; Ποια είναι η αξία και ο ρόλος των συνεργατών σας σε αυτό;
Συνήθως, είναι το ίδιο το κείμενο που με «επιλέγει». Κάτι στη φωνή του, στον τρόπο που κινείται, με καλεί να το ακολουθήσω. Από τις πρώτες λέξεις, από τις πρώτες ανάσες, όταν αρχίζει να διαγράφεται νοητά η μετάφρασή τους, ξέρω, σε ένα βαθύτερο επίπεδο, ότι αυτό το έργο θα το μεταφράσω. Οι συνεργασίες – εκδοτικοί οίκοι, επιμελητές και επιμελήτριες, κ.ά. – είναι πολύτιμες και καθοριστικές, γιατί, παρότι η μετάφραση μοιάζει μοναχική, στην πραγματικότητα είναι πάντοτε αποτέλεσμα μιας συλλογικής διαδρομής.
10. Υπάρχει κάποια συμβουλή που σας δόθηκε και να αποδείχθηκε χρήσιμη στην μεταφραστική διαδικασία; Ποια θα ήταν η δική σας συμβουλή στους σπουδαστές σας και σε όσους ενδιαφέρονται για τη μετάφραση;
Μια πολύτιμη συμβουλή που έλαβα είναι να «ακούω» το κείμενο – να δίνω προσοχή όχι μόνο στο τι λέγεται, αλλά και στο πώς λέγεται, να αφήνω χώρο στην αμφισημία αλλά και στην αμφιβολία. Στους σπουδαστές και τις σπουδάστριές μου θα έλεγα να καλλιεργούν υπομονή, επιμονή και ευαισθησία απέναντι στη γλώσσα. Η μετάφραση, ως διαδικασία δοκιμής και μεταμόρφωσης, δεν είναι μόνο τεχνική δεξιότητα· είναι και στάση απέναντι στον κόσμο και στον εαυτό.
Η Βασιλική Μήσιου είναι επίκουρη καθηγήτρια στον Τομέα Μετάφρασης και Διαπολιτισμικών Σπουδών του Τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας, Α.Π.Θ. Οι δημοσιεύσεις και τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν στη λογοτεχνική και θεατρική μετάφραση, στο φύλο και τη μετάφραση (πεδίο στο οποίο εντάσσεται η μεταδιδακτορική της έρευνα), στα παρακείμενα και στη μετάφραση, καθώς επίσης στη σημειωτική και τη μετάφραση. Έχει πολυετή διδακτική εμπειρία στο αντικείμενο της λογοτεχνικής μετάφρασης, ενώ η μακροχρόνια επαγγελματική της ενασχόληση με τη μετάφραση και η συνεργασία της με δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς (εκδοτικούς οίκους, θεατρικούς οργανισμούς, κτλ.) συνεπάγεται βαθιά γνώση του επαγγελματικού πεδίου της λογοτεχνικής μετάφρασης. Είναι επιμελήτρια έκδοσης (associate editor) του επιστημονικού περιοδικού Feminist Translation Studies (Taylor & Francis) (πηγή : ιστότοπος ΕΑΠ).