Αν στο πρώτο βιβλίο η ποιήτρια επέλεξε την εικόνα ενός παγοθραυστικού («Παγοθραυστικό» Θράκα, 2018) για να υποδηλώσει την τολμηρή διάρρηξη της σιωπής και τη διεκδίκηση μιας πορείας μέσα σε αντίξοες συνθήκες, στο νέο της έργο «Από αλάτι» (Θίνες, 2024) στρέφεται σ’ ένα υλικό ταπεινό και αρχέγονο, απαραίτητο για τη ζωή και στενά συνδεδεμένο με τον πόνο, τη μνήμη και τη διατήρηση.
Στις σελίδες της συλλογής της Αφεντάκη, το αλάτι λειτουργεί ως πολυσήμαντο μοτίβο. Είναι η ουσία που καίει και ταυτόχρονα θεραπεύει, που χαράζει τα όρια ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, που διατηρεί ό,τι κινδυνεύει να αλλοιωθεί. Η Αφεντάκη αξιοποιεί αυτές τις αντιφάσεις για να υφάνει μια ποιητική εξερεύνηση της ανθρώπινης ευθραυστότητας: πώς κουβαλιέται η απώλεια; πώς ξεπλένονται οι πληγές; πώς αποτίθεται το ίχνος των βιωμάτων πάνω στο σώμα αλλά και πάνω στη γλώσσα; Το αλάτι γίνεται σύμβολο επιμονής, αντοχής αλλά και καθαρμού· μια ύλη που ενώνει το στοιχείο της γης με αυτό της θάλασσας, υποδηλώνοντας την αέναη κίνηση μεταξύ στερεού και υγρού, μόνιμου και πρόσκαιρου.
Η ποίηση της Αφεντάκη θεωρώ ότι αναπτύσσεται μέσα στα ρήγματα της ανθρώπινης ψυχής. Με όχημα την λεπτεπίλεπτη γραφή της, σμιλεύει την πυκνότητα της στιγμής και ξεδιπλώνεται μέσα από μικρές, χειροπιαστές εικόνες. Κάθε ποίημα είναι ένα μικρό εργαστήριο, όπου ο έρωτας δοκιμάζεται από την απώλεια, η ύπαρξη από τον θάνατο, και το άτομο από το βάρος του πολιτισμού. Το έργο της φωτίζει τα ελάχιστα, τα πρόσκαιρα, τα εύθραυστα, εκεί όπου τα μεγάλα ρήγματα του ανθρώπινου βίου συναντιούνται με τη λεπτή υλικότητα της καθημερινής εμπειρίας.
Στους έρωτες της Αφεντάκη δεν υπάρχει ρητορεία· υπάρχει μια λεπτή, σχεδόν ψιθυριστή αποτύπωση της εγγύτητας και της στιγμής. Ο έρωτας είναι μια πράξη δημιουργίας τόσο εύθραυστη, που μπορεί να δημιουργηθεί και να χαθεί ταυτόχρονα από μια σταγόνα, ένα βλέμμα, μια συγκίνηση. Η απώλεια δεν έρχεται πάντα ως τραγωδία· συχνά είναι μια αθόρυβη κατάρρευση, σαν ποιητικό υλικό που διαλύεται πριν προλάβει να στεριώσει. Έτσι, οι δύο αν και φαινομενικά αντίθετοι πόλοι δεν είναι στην ουσία αντίθετοι, αλλά συμπλέκονται, επειδή ο έρωτας υπάρχει μόνο υπό την απειλή της απώλειας και η απώλεια φωτίζει τη σημασία του έρωτα. Γράφει στο ποίημα «Καλλιθέα» (σ. 31) […] “Και μεις, ξυλόγλυπτα περιστέρια σε άμβωνα/ Να ταΐζει ο ένας τον άλλο/ αλκοολούχα ποτά/ Με το τίποτα, χορτάτοι.” Η Αφεντάκη εξυψώνει τον έρωτα σε έναν χώρο σχεδόν ιερό, χωρίς όμως να τον απομακρύνει από τη χειροποίητη, ανθρώπινη υλικότητα της καθημερινής ζωής. Συνδυάζει ταυτόχρονα την τρυφερότητα και τη στατικότητα: δύο όντα αφιερωμένα το ένα στο άλλο, ακίνητα μέσα στην απόλυτη συγκέντρωση της στιγμής τους. Ξυλόγλυπτα και ανθεκτικά και ιεροποιημένα, περιστέρια με ένα εξαίσιο τελετουργικό βάρος στα φτερά τους, βάρος που μόνο ο έρωτας μπορεί να προσδώσει στην ύλη.
Όμως ο έρωτας δεν είναι μόνο σωματική σύμπραξη είναι και τρόπος επιβίωσης: ο ένας τρέφει τον άλλον με ύλη και με αίσθημα. Και η μέθη δεν είναι παραφορά, αλλά μια συναισθηματική υπερχείλιση που απελευθερώνει τους εραστές από τα όρια της πραγματικότητας. Η τελική φράση του παραπάνω ποιήματος «Με το τίποτα, χορτάτοι», αποκαλύπτει την ουσία της εξύμνησης: ο έρωτας δεν χρειάζεται ύλη, δεν χρειάζεται αποδείξεις, δεν χρειάζεται κτήση. Αρκείται στο ελάχιστο — ή μάλλον μετατρέπει το ελάχιστο σε πληρότητα. Οι εραστές είναι χορτάτοι όχι επειδή κατέχουν, αλλά επειδή αρκεί η παρουσία, η ανταλλαγή, η στιγμή και έτσι εξυμνείται ο έρωτας ως ένα θαύμα καθημερινό: μια μικρή τελετουργία όπου «το τίποτα» μεταμορφώνεται σε απόλυτη επάρκεια.
Η Αφεντάκη συχνά ξεκινά από την ιδιωτική σφαίρα για να ανοιχτεί ξαφνικά σε μια παγκόσμια διάσταση. Συλλαμβάνει την κρίση του σύγχρονου ανθρώπου τόσο ως μεμονωμένη εμπειρία όσο και ως προέκταση της κρίσης του συλλογικού μας τρόπου ζωής. Οι στίχοι της λειτουργούν ως υλικά μιας ηθικής αποκαθήλωσης: τίποτα δεν αρκεί για να «ξεπλύνει» την αμαρτία ενός πολιτισμού που εκφυλίζεται. Αντιπροσωπευτικό το ποίημα «Ντροπή» (σ. 54). Η ποιήτρια ανατρέπει την μικρή οικιακή κλίμακα και ανοίγει το βλέμμα προς μια παγκόσμια ηθική διάσταση. Γράφει: […] “Γι’ αυτό το νερό κάποιος γονυπετής προσεύχεται”. Με μια απότομη μετατόπιση, το ιδιωτικό συναίσθημα συγκρίνεται με το συλλογικό βίωμα της έλλειψης, της δίψας, της ανάγκης για επιβίωση και ολοκληρώνεται μ’ αυτή τη δραματική κλιμάκωση “και εμένα δε μου φτάνουν τόσα κυβικά/ για να ξεπλύνω το ανόμημα του πολιτισμού μου”. Εδώ το νερό δεν είναι πια δάκρυ ή προσωπικό φορτίο· είναι μια κοσμική ύλη καθαρμού, ανεπαρκής όμως μπροστά στο βάρος της συλλογικής ευθύνης. Έτσι, το ποίημα διαγράφει μια κίνηση από το μικρό στο μεγάλο, από το προσωπικό στο παγκόσμιο. Η αμηχανία μπροστά σε ένα συναίσθημα μεταμορφώνεται σε συνειδητοποίηση της συλλογικής ενοχής. Το νερό, από όριο του εαυτού, γίνεται μέτρο της ανθρωπότητας και η «ντροπή» παύει να αφορά το άτομο και μετατρέπεται σε διαχρονικό ηθικό χρέος: την αδυναμία του ανθρώπινου πολιτισμού να αποτινάξει τα εγκλήματά του, την εκμετάλλευση, την ανισότητα, την καταστροφή του περιβάλλοντος, την ίδια την αλαζονεία της προόδου, να σταθεί δηλαδή αντάξιος της ίδιας της ζωής που το νερό συμβολίζει.
Μπορεί το αλάτι να χρησιμοποιηθεί ως ποιητική ύλη και υπαρξιακό σύμβολο;Η απάντηση βρίσκεται στο ολογόστιχο ποίημα «Από αλάτι» (σελ. 37). Στους στίχους αυτούς διακρίνουμε ένα μικροσκοπικό αλληγορικό σύμπαν: λίγοι στίχοι, μια απλή εικόνα, κι όμως πίσω τους ανοίγεται ένα εκτεταμένο πεδίο υπαρξιακών και συναισθηματικών σημασιών. Το ποίημα μοιάζει να στηρίζεται σε μια καθημερινή χειρονομία δημιουργίας, που σύντομα διαλύεται μέσα σε ανθρώπινα δάκρυα. Η εικόνα αυτή, φαινομενικά απλή, συμπυκνώνει ό,τι πιο εύθραυστο, τρυφερό και ουσιαστικό υπάρχει στον ανθρώπινο βίο: την δημιουργία, τις διαπροσωπικές σχέσεις, την συγκίνηση, τη φθορά.
Το να φτιάχνεις ένα ποίημα από αλάτι σημαίνει ότι δημιουργείς κάτι πολύτιμο από τα πιο απλά συστατικά της ζωής. Η δημιουργία αυτή, όμως, φέρει από τη γέννησή της το σημάδι της παροδικότητας. Είναι ένα ποίημα που γνωρίζει πως θα χαθεί, μια μορφή που εμπεριέχει τη δική της την διάλυση. Η επιλογή του αλατιού, επομένως, γίνεται υπαρξιακή δήλωση: ό,τι αξίζει είναι ευάλωτο· η ομορφιά δεν είναι άρνηση της φθοράς αλλά αναγνώριση της θνητότητας και αντανακλά τη μοίρα που έχει ήδη το ίδιο το ποιητικό δημιούργημα: κάτι που υπάρχει χάνεται μέσα σε ένα υγρό, σε μια συναισθηματική έκρηξη που ξεχειλίζει. Ο άνθρωπος και το ποίημα γίνονται παραλληλίες: και τα δύο είναι εύθραυστα, και τα δύο δύνανται να χαθούν μέσα στην ίδια ανθρώπινη συγκίνηση. Μέσα στην τρυφερή αυτή ειρωνεία, το ποίημα αναδεικνύει την εγγενή αντίφαση της ανθρώπινης συνύπαρξης: αυτό που μας φέρνει κοντά (η συγκίνηση, η ευαισθησία) είναι το ίδιο που μπορεί να καταστρέψει ό,τι χτίζουμε.
Η ποίηση της Αφεντάκη έχει μια υποδόρια ηρεμία, μια σχεδόν ήμερη λυρικότητα, δίχως στόμφο, δραματικότητα ή μελοδραματισμούς∙ οι στίχοι της μας υπενθυμίζουν ότι κάθε σχέση και κάθε συνάντηση είναι μια μορφή ποιήματος από αλάτι: φτιαγμένο με αγάπη, εκτεθειμένο στη διάλυση. Η ανθρώπινη παρουσία μπορεί να είναι καταστροφική, αλλά είναι επίσης εκείνη που προσδίδει νόημα. Το ποιητικό εγχείρημα, μπορεί και να χαθεί, ωστόσο υπήρξε, και αυτό το ίχνος ύπαρξης είναι που αναδεικνύει την ουσία του ανθρώπου. Η απώλεια δεν γίνεται λοιπόν ένας τελικός θρήνος. Αντίθετα, αποκαλύπτει την αλήθεια της δημιουργίας: ότι κάθε τι που γεννιέται, κάθε τι που δημιουργείται παραμένει όμορφο λόγω της παροδικότητας του, όχι παρά αυτήν.
Η ποιητική συλλογή «Από αλάτι» είναι μια συλλογή για την ομορφιά που γεννιέται ακριβώς επειδή είναι εύθραυστη. Το αλάτι και τα δάκρυα, δύο στοιχεία που διαλύουν και διαλύονται, συναντιούνται σε μια ποιητική εικόνα που εκφράζει τη λεπτότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Στον μικρό αυτό χώρο ανάμεσα στη δημιουργία και στη διάλυσή της, βρίσκεται ό,τι πιο ανθρώπινο: η ήρεμη, ταπεινή, καθημερινή πράξη, του να προσπαθούμε να επικοινωνήσουμε, ακόμη κι όταν ξέρουμε πως το ποίημά μας μπορεί να χαθεί. Η ποιητική φωνή της Αφεντάκη, συμπυκνωμένη και διεισδυτική. Οι εικόνες της, κοφτερές σαν κρύσταλλοι αλατιού. Το «Από αλάτι» δεν είναι μόνο μια συλλογή για την πίκρα ή την ίαση· είναι μια πρόταση για το πώς μετατρέπουμε το καυστικό σε ουσία ζωής, το τραύμα σε αντοχή, το θραύσμα σε μνήμη που λάμπει.
Η Κατερίνα Λιάτζουρα ασχολείται με την ποίηση, την μετάφραση και την καλλιτεχνική φωτογραφία. Μεταφράζει στα Γερμανικά ποιήματα σύγχρονης ελληνικής ποίησης και μεταφράζει στα Ελληνικά γερμανόφωνη λογοτεχνία. Ενίοτε συνομιλεί και με ομότεχνους της. Γεννήθηκε το 1972 στην Στουτγκάρδη της Γερμανίας. Είναι πτυχιούχος του τμήματος Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και κάτοχος Μεταπτυχιακού Διπλώματος στην Πολιτιστική Διαχείριση από το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Ζει στην Χαλκίδα και εργάζεται στην Μέση Εκπαίδευση Εύβοιας ως Φιλόλογος της Γερμανικής Γλώσσας. Είναι μέλος του PEN Ελλάδας.