Η μαγική λέξη ως ερμηνευτικό κλειδί
Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες όλα γύρω μοιάζουν να συνεχίζουν κανονικά, ενώ στο εσωτερικό του ανθρώπου κάτι έχει σωπάσει. Ο κόσμος εξακολουθεί να κινείται, όμως η προσωπική εμπειρία μοιάζει να έχει ακινητοποιηθεί. Με αυτή την αίσθηση μπορεί να προσεγγιστεί η συλλογή «Στρογγυλές γωνίες» του Νίκου Παπάνα. Πριν ακόμη ο αναγνώστης μπει στα ποιήματα, τον υποδέχονται κάποιοι στίχοι στην προμετωπίδα. Είναι από το ποίημα «Μαγική βέργα» του Joseph Freiherr von Eichendorff:
«Και ο κόσμος αρχίζει να τραγουδά,
αν βρεις μόνο τη μαγική λέξη.»
Κάτι σε κάνει να σταθείς σε αυτούς τους στίχους σε αυτούς τους στίχους: κι αν η ζωή μας είναι γεμάτη γωνίες ακριβώς επειδή δεν έχουμε βρει ακόμη αυτή τη λέξη; Γωνίες στις σχέσεις. Γωνίες στη μνήμη. Γωνίες μέσα μας· εκεί όπου αντιστεκόμαστε, πληγωνόμαστε και σκληραίνουμε. Είναι σαν να μας λέει ο ποιητής ήδη από την πρώτη σελίδα ότι οι γωνίες δεν εξαφανίζονται. Μεταμορφώνονται. Αλλά μόνο αν βρεθεί η λέξη. Και ίσως αυτή η «μαγική λέξη» να μην είναι μία συγκεκριμένη λέξη. Ίσως να είναι η αποδοχή. Ίσως η συγχώρεση. Ίσως, απλώς, η τόλμη να κοιτάξει κανείς κατάματα αυτό που πονά. Η λέξη που αναζητά κανείς ίσως δεν είναι εκείνη που θα αλλάξει τον κόσμο, αλλά εκείνη που θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τον προσεγγίζει. Τότε, ίσως, ο κόσμος αρχίζει πράγματι να τραγουδά. Ίσως χαμηλόφωνα. Αλλά τραγουδά.
Από τις πρώτες κιόλας σελίδες γίνεται φανερό ότι δεν πρόκειται για ένα βιβλίο γραμμένο τυχαία. Δεν είναι μια διάσπαρτη συγκέντρωση ποιημάτων. Είναι μια σύνθεση αυστηρά οργανωμένη. Τέσσερις ενότητες. Επτά ποιήματα η καθεμία. Συνολικά είκοσι οκτώ ποιήματα. Σαν να υπάρχει μια εσωτερική γεωμετρία. Σαν να έχει μετρηθεί ο χώρος πριν ακόμη ειπωθεί η πρώτη λέξη. Οι τέσσερις ενότητες -«Ακουαρέλες», «Αλλιώτικο παντοπωλείο», «Φαινομενολογίας εγκώμιο» και «Ιδιωτική ανατολή»- δεν αποτελούν απλώς διαφορετικές θεματικές περιοχές. Κάθε μία ανοίγει έναν διαφορετικό τρόπο θέασης του κόσμου.
Οι «Ακουαρέλες» θυμίζουν χρώματα που απλώνονται αθόρυβα χωρίς να συγχωρούν την απροσεξία. Το «Αλλιώτικο παντοπωλείο» μοιάζει με έναν καθημερινό χώρο που κρύβει πράγματα τα οποία δεν αγοράζονται. Στο «Φαινομενολογίας εγκώμιο» ο ποιητής δεν περιγράφει· απογυμνώνει, ζητώντας μας να δούμε τα πράγματα όπως εμφανίζονται και όχι όπως μας βολεύει να τα βλέπουμε. Η «Ιδιωτική ανατολή», τέλος, δεν υπόσχεται μια δημόσια αυγή ούτε μια εύκολη αισιοδοξία, αλλά μια προσωπική αναμέτρηση με το φως.
Η συμμετρία αυτή δεν είναι απλώς αριθμητική. Είναι πρόθεση. Ο ποιητής μοιάζει να προετοιμάζει τον αναγνώστη για έναν κόσμο που διαθέτει τάξη, μόνο και μόνο για να του αποκαλύψει ότι η πραγματική μετακίνηση δεν θα γίνει μέσα στις σελίδες του βιβλίου, αλλά μέσα στον ίδιο. Έτσι, οι «Στρογγυλές γωνίες» δεν επιχειρούν να στρογγυλέψουν τον κόσμο. Προτρέπουν τον αναγνώστη να στρογγυλέψει τις δικές του γωνίες. Και αυτό είναι, ίσως, το δυσκολότερο εγχείρημα.
Όνειρο, ταυτότητα και μεταμόρφωση στις «Ακουαρέλες»
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ποιητικής είναι το ποίημα «Πάλι ονειρεύομαι πως μ’ ονειρεύεσαι», από την ενότητα «Ακουαρέλες». Πάλι ονειρεύομαι πως μ’ ονειρεύεσαι: Δεν πρόκειται απλώς για ένα όνειρο. Πρόκειται για ένα όνειρο μέσα σε ένα άλλο όνειρο. Ο ποιητής δεν γράφει «σε ονειρεύομαι». Γράφει ότι ονειρεύεται πως υπάρχει μέσα στο όνειρο του άλλου. Έτσι, η ταυτότητα γίνεται εύθραυστη. Το «εγώ» μοιάζει να γεννιέται μέσα από το βλέμμα του «εσύ».
Αμέσως μετά ακολουθεί μια εικόνα εξαιρετικής δύναμης: ν’ αγγίζω χώμα να γεννιέται φως. Το πιο βαρύ στοιχείο, το χώμα, μετατρέπεται σε φως. Η ύλη μεταμορφώνεται και μαζί της μεταμορφώνεται και η πραγματικότητα.
Από τους στίχους του ποιήματος, εκείνος που συγκλονίζει περισσότερο είναι: τον χτύπο της καρδιάς σου να μαθαίνω στα ρολόγια. Ο χρόνος παύει να μετριέται με δευτερόλεπτα και λεπτά· αποκτά ανθρώπινο παλμό. Δεν είναι πια μια αντικειμενική διάσταση, αλλά μια εμπειρία σχέσης.
Κάπως έτσι λειτουργούν συνολικά οι «Ακουαρέλες». Δεν περιγράφουν ένα τοπίο. Διαλύουν τα όρια ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα, στο εγώ και τον άλλον, στο χώμα και το φως, στον χρόνο και το σώμα. Όλα αποκτούν μια παράξενη ρευστότητα. Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται η βαθύτερη ανησυχία του ποιήματος: αν υπάρχω μέσα στο όνειρο του άλλου, πόσο σταθερή είναι η ύπαρξή μου; Και αν ο χρόνος μετριέται με τον χτύπο μιας άλλης καρδιάς, τι συμβαίνει όταν αυτή σωπάσει;
Οι «Στρογγυλές γωνίες» δεν είναι μια ήπια συλλογή. Απλώς δεν υψώνει ποτέ τον τόνο της φωνής της. Μετακινεί αθόρυβα το έδαφος κάτω από τα πόδια του αναγνώστη και τον αφήνει να ανακαλύψει μόνος του ότι τίποτε δεν παραμένει απολύτως σταθερό. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει ανάγκη να προσεγγίσει κάποιος τη συλλογή μέσα από τεχνικές αναλύσεις ή μετρικά σχήματα. Η ποίηση του Νίκου Παπάνα ζητά πρώτα να βιωθεί και ύστερα να ερμηνευθεί. Δεν απαιτεί εξειδικευμένα εργαλεία· απαιτεί προσοχή. Ίσως, τελικά, το πρόβλημα να μην είναι ότι δεν καταλαβαίνουμε την ποίηση. Ίσως είναι ότι τη φοβόμαστε. Τη θεωρούμε δύσκολη, απρόσιτη ή προορισμένη για λίγους. Έτσι, συχνά δεν της αφιερώνουμε τον χρόνο και τη σιωπή που χρειάζεται. Κι όμως, η ποίηση δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει. Θέλει να αγγίξει. Και ο Νίκος Παπάνας το επιτυγχάνει χωρίς ρητορικές εξάρσεις. Δεν φωνάζει. Ψιθυρίζει. Και αυτός ο ψίθυρος είναι που συνοδεύει τον αναγνώστη πολύ μετά την ολοκλήρωση της ανάγνωσης.
Ο έρωτας ως γλώσσα: «Εν μαλακαίς παρειαίς»
Ένα από τα ποιήματα που συμπυκνώνουν με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο αυτή τη σχέση γλώσσας και αισθήματος είναι το «Εν μαλακαίς παρειαίς». Ήδη ο τίτλος μάς μεταφέρει σε ένα πεδίο όπου η αρχαία παράδοση, η εκκλησιαστική χροιά και η αισθησιακή εμπειρία συνυπάρχουν.
Το ποίημα ξεκινά από έναν χώρο σκληρό, το σιδηρουργείο, και σταδιακά τον μεταμορφώνει σε τόπο ονείρου. Και στο σιδηρουργείο πολλές φορές κρυφά τις ονειρεύονται. Ακόμη και εκεί όπου κυριαρχούν η φωτιά και το μέταλλο, ο ποιητής ανακαλύπτει την τρυφερότητα. Η αντίθεση αυτή είναι από τις πιο γόνιμες της συλλογής. Στη συνέχεια, οι παρειές των λέξεων γίνονται αστραπές και ανθίζουν στο δέρμα μου κόκκινα επιφωνήματα. Οι εικόνες αυτές δεν επιδιώκουν να εντυπωσιάσουν. Σωματοποιούν τη γλώσσα. Οι λέξεις αποκτούν δέρμα, θερμοκρασία και παλμό. Ο ίδιος ο ποιητής σημειώνει ότι το ποίημα συνομιλεί με το τρίτο στάσιμο της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή. Η αναφορά αυτή δεν λειτουργεί ως φιλολογική επίδειξη. Αντίθετα, φωτίζει την αντίληψη του έρωτα ως δύναμης ακαταμάχητης, ικανής να μεταμορφώσει αλλά και να ανατρέψει την ανθρώπινη ισορροπία.
Η ποιητική της απώλειας: «Χρεοκοπία»
Από τον έρωτα η συλλογή περνά σχεδόν αβίαστα στην απώλεια. Το ποίημα «Χρεοκοπία» αξιοποιεί έναν όρο που παραπέμπει αρχικά στην οικονομία, μόνο και μόνο για να τον μεταφέρει στο πεδίο της ανθρώπινης εμπειρίας. Πρόκειται για ένα ποίημα απολογισμού. Η λέξη «χρεοκοπία» μετακινείται από τη δημόσια σφαίρα στην ιδιωτική ζωή και γίνεται αφορμή για να αναμετρηθεί ο άνθρωπος με όσα έχασε, όσα πίστεψε και όσα τελικά άντεξαν. Το ποίημα δεν δίνει απαντήσεις· θέτει ερωτήματα. Πού καταλήγουν τα δάκρυά μας; Πόσο διαρκεί η ευτυχία; Τι είναι εκείνο που πραγματικά επιβιώνει; Αυτή η διακριτική στάση αποτελεί ένα από τα πιο ουσιαστικά γνωρίσματα της ποιητικής του Νίκου Παπάνα.
Δεν υπαγορεύει στον αναγνώστη τι να αισθανθεί. Του αφήνει τον χώρο να αναζητήσει τη δική του απάντηση. Έτσι, η κατάρρευση δεν παρουσιάζεται ως αδιέξοδο. Η ποίηση δεν αναιρεί την απώλεια ούτε τη διαγράφει. Τη μετατρέπει σε λόγο. Και όσο η εμπειρία μπορεί ακόμη να γίνει λόγος, τίποτε δεν έχει τελειώσει οριστικά.
Χαρακτηριστικός είναι ο στίχος: Και γιατί μόνο των ποιητών τα διαστημόπλοια εξακολουθούν να ταξιδεύουν αγέρωχα;. Η ερώτηση αυτή δεν διατυπώνεται με ειρωνεία αλλά με μια βαθιά αγωνία. Όλα γύρω μοιάζουν να καταρρέουν -σχέσεις, βεβαιότητες, αντοχές. Κι όμως, η ποίηση εξακολουθεί να κινείται. Η αντοχή αυτή δεν οφείλεται σε κάποια φυγή από την πραγματικότητα. Αντίθετα, η ποίηση αντέχει ακριβώς επειδή δεν αποστρέφεται την κατάρρευση. Την κοιτάζει, τη γράφει και τελικά τη μετατρέπει σε κίνηση. Δεν μας σώζει από την απώλεια· μας προσφέρει έναν τρόπο να τη διασχίσουμε.
Ο πύργος των λέξεων: «Et pereat mundus»
Η σκέψη αυτή οδηγεί φυσικά στο ποίημα «Et pereat mundus», με το οποίο, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι, κορυφώνεται η ποιητική πρόταση της συλλογής. Από λέξεις νοσταλγικές χτίζω έναν πύργο με πολλά δωμάτια. Ο πύργος δεν είναι από πέτρα ούτε από σίδερο. Είναι χτισμένος από λέξεις. Και μάλιστα από λέξεις νοσταλγικές, δηλαδή ήδη εύθραυστες. Μέσα σε αυτόν τον πύργο ο ποιητής κρύβει τον άλλον με στοργή, μόνο και μόνο για να τον χάσει ξανά. Η γλώσσα γίνεται ταυτόχρονα καταφύγιο και ρίσκο. Ακολουθεί ένας από τους πιο συγκινητικούς στίχους της συλλογής: μην γκρεμιστεί των λέξεων ο πύργος, μην πληγωθείς από τα συντρίμμια τους εσύ. Ο φόβος του ποιητή δεν αφορά τον ίδιο. Αφορά τον άλλον. Φοβάται μήπως οι ίδιες οι λέξεις, που δημιουργήθηκαν για να προστατεύσουν, γίνουν τελικά αιτία τραυματισμού. Εδώ αποκαλύπτεται και η βαθιά ηθική διάσταση της ποίησης του Νίκου Παπάνα. Η γλώσσα δεν αποτελεί μέσο επίδειξης ούτε παιχνίδι μορφών. Είναι ευθύνη. Οι λέξεις μπορούν να στεγάσουν έναν άνθρωπο, αλλά μπορούν και να τον πληγώσουν. Η ποιητική πράξη είναι, επομένως, πάντοτε πράξη ευθύνης απέναντι στον άλλον.
Ίσως σε αυτό ακριβώς να βρίσκεται και το μεγαλύτερο επίτευγμα των «Στρογγυλών γωνιών». Η ποίηση δεν παρουσιάζεται ως διακόσμηση του συναισθήματος. Λειτουργεί ως αρχιτεκτονική της σχέσης. Χτίζει, στεγάζει, ρισκάρει και τρέμει. Και αυτό το τρέμουλο είναι η πιο αληθινή απόδειξη ότι η γλώσσα παραμένει ζωντανή.
Επίλογος: Οι λέξεις που στρογγυλεύουν τον κόσμο
Επιστρέφοντας στην αρχή της συλλογής, στους στίχους του Eichendorff για τη «μαγική λέξη», γίνεται φανερό ότι το βιβλίο ολοκληρώνει έναν εσωτερικό κύκλο. Στην αρχή τίθεται το ερώτημα της μεταμόρφωσης· στο τέλος αποκαλύπτεται ότι αυτή η μεταμόρφωση πραγματοποιείται μέσα από την ίδια τη γλώσσα. Οι «Στρογγυλές γωνίες» δεν υπόσχονται έναν κόσμο χωρίς συγκρούσεις ούτε έναν άνθρωπο απαλλαγμένο από την απώλεια. Υποδεικνύουν, όμως, ότι υπάρχει ένας διαφορετικός τρόπος να κατοικήσουμε την εμπειρία. Οι λέξεις δεν ακυρώνουν τον πόνο· τον καθιστούν μοιράσιμο. Αυτό είναι, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι, το πιο ουσιαστικό χαρακτηριστικό της συλλογής. Ο Νίκος Παπάνας δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει με δύσκολες εικόνες ή περίτεχνες κατασκευές. Η ποίησή του παραμένει χαμηλόφωνη, αλλά ακριβώς γι’ αυτό αποκτά διάρκεια. Δεν επιβάλλεται στον αναγνώστη· τον συνοδεύει.
Από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα, οι «Στρογγυλές γωνίες» υπενθυμίζουν ότι ο κόσμος που χτίζουμε δεν είναι μόνο από πράξεις. Είναι και από λέξεις. Αν οι λέξεις γίνουν σκληρές, ο κόσμος γίνεται αιχμηρός. Αν γίνουν φοβισμένες, ο κόσμος μικραίνει. Αν, όμως, κατορθώσουν να παραμείνουν ειλικρινείς και ανθρώπινες, μπορούν ακόμη να δημιουργήσουν έναν χώρο συνάντησης. Ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγάλο στοίχημα της ποίησης: όχι να μας απομακρύνει από την πραγματικότητα, αλλά να μας επιστρέψει σε αυτήν με μεγαλύτερη ευαισθησία. Να μας μάθει να κοιτάζουμε διαφορετικά τον άλλον, τη μνήμη, την απώλεια και τον χρόνο.
Κλείνοντας τη συλλογή, μένει η αίσθηση ότι ο Νίκος Παπάνας εμπιστεύεται βαθιά τη δύναμη της γλώσσας. Όχι επειδή πιστεύει ότι οι λέξεις μπορούν να σώσουν τον κόσμο, αλλά επειδή γνωρίζει ότι μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο τον κατοικούμε. Και ίσως αυτή να είναι, τελικά, η «μαγική λέξη» που αναζητούσαμε από την πρώτη κιόλαςσελίδα.
Βάγια Παπαδοπούλου, φιλόλογος